ਲੇਖ

ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਬਿਨਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ

ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘੋਟਾਲੇ  ਦੇ ਆਸ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦਾ ਅਸਲੀ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੋਵੇਗੀ   ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਧ -ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਿਅਤ ਨੌਜਵਾਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਹਨ  ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਚ ਕਮੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ
ਦਰਅਸਲ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵਧਦੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਬੇਰੁਜਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ   ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਲ 2015 ਤੋਂ ਸਾਲ 2012 ਦਰਮਿਆਨ ਡੇਢ  ਕਰੋੜ ਰੁਜ਼ਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕੇ  ਪੈਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਨੌਜਵਾਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਰਹੇ ਵਰਤਮਾਨ ‘ਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਬੇਰੁਜਗਾਰ ਹੋਣਗੇ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਲਵੋ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ  ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ   ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਾਰਜ ਮਸ਼ੀਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 45 ਫ਼ੀਸਦੀ ਟ੍ਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਟਿਲਰ  ਰਾਹੀਂ ,  27 ਫ਼ੀਸਦੀ ਇਲੈਕਟਰਿਕ ਮੋਟਰਾਂ  ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ 16 ਫ਼ੀਸਦੀ ਡੀਜਲ ਇੰਜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ 1991 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ  ਮੁਤਾਬਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 111 ਮਿਲਿਅਨ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ 75 ਮਿਲਿਅਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ  ਪਰ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ  ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 119 ਮਿਲਿਅਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 144 ਮਿਲਿਅਨ ਹੈ   ਕੁਲ ਮਿਲਾਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 263 ਮਿਲਿਅਨ ਲੋਕ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ
ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ 43 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ  ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 93 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵਧਦੀ ਅਰਧ-ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ ਇਸਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ  ਵੱਲ ਵੀ ਪਲਾਇਨ ਵਧਿਆ ਹੈ  ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਮੰਦੀ ਜਾਰੀ ਹੈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਬਹੁਪ੍ਰਚਾਰਤ ‘ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਯੋਜਨਾ’ ਅਜੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ Àੁੱਤਰੀ    ਚੀਨ ਤੋਂ  ਆਯਾਤ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪੰਜ- ਦਸ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਕਿੰਨਾ ਰੁਜਗਾਰ ਮਿਲੇਗਾ
ਵਧੇਰੇ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ,  ਰੈਡੀਮੇਡ ਕੱਪੜੇ ,  ਗਹਿਣੇ ,  ਬੀਪੀਓ ,  ਹੈਂਡਲੂਮ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਜਗਾਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ  ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਲਦਿਆਂ  ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ
ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਇੰਡੀਆ ਯੋਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਗ ਸਰਕਾਰ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੀਪੀਓ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਆਮ  ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮਿਲ ਸਕਣ ਅਤੇ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਜਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਚ ਕੁੱਝ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਕਾਸ  ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਰੁਜਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ   ਚੀਨ  ਦੇ 385 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 50 ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ  ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ  ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਉੱਥੇ ਸਵੈ ਰੁਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ  ਹਨ ਤਾਂਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ  ਕੋਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ  ਉੱਥੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ‘ਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ
ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ‘ਚ ਵਾਧੇ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ   ਸਵੈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ  ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੁਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੌਸ਼ਲ  ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ  ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਸਵੈ ਸੇਵੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ
ਰੁਜਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਲਘੂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ   ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ   ਪਰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਚ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਠੋਸ ਕਦਮ  ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ  ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ   ਰੁਜਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਰਾਂਡ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਕਦਮ   ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤਕਨੀਕ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਾਰਜ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਬਰਾਂਡ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ
ਹੈਂਡਲੂਮ  ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਮੋਦੀ  ਆਪ ਇਸਦਾ ਬਰਾਂਡ ਐਂਬੇਸਡਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਹੈਂਡਲੂਮ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਡਿਜਾਈਨ  ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਧਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੁਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ   ਸਾਲ 2022 ਤੱਕ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਘਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਚ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਕਦਮ  ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ  ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੁਜਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕਾਰਜ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ   ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਜੇ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ  ਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਰੁਜਗਾਰ  ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰੀ ਵਸੀਲੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਵੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

ਧੁਰਜਤੀ ਮੁਖਰਜੀ

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਬਰਾਂ

To Top