ਲੇਖ

ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ : ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ

ਭਾਰਤ  ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਸੀਲ ਤੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੁਖਦੀ ਰਗ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ,  ਸਗੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਨਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ   ਭਾਰਤੀ ਕੂਟਨੀਤੀ  ਦੇ ਇਸ ਗੈਰ ਪਰੰਪਰਿਕ ਸ਼ਤਰੰਜੀ ਦਾਅ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕਦਮ ਹੈਰਾਨ ਹੈ
ਦਰਅਸਲ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਨਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਨੇਪਾਲ ਵਰਗੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਸੀ  ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ   1948 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ  ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ,  ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ  ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ  ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ  ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ  ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ  ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ,  ਇਹੀ ਨਹੀਂ ,   ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ  ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ  , ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ 18 ਕਬੀਲੇ ਹੌਲੀ- ਹੌਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ   ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲੋਚਾਂ  ਦੇ 18 ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ   ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਬਲੋਚਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ
ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼  ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ Àੁੱਭਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਭਾਵੇਂ  ਅੱਜ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਖਾਈ  ਦੇਵੇ ,  ਪਰ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਰੱਥਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਮੁੱਦੇ  ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀਕਰਨ  ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼  ਦੇ ਗਠਨ ਮੌਕੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅੱਜ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਮਾਮਲੇ ‘ਚ ਵੀ ਘਟਿਤ ਹੁੰਦੀ ਵਿਖਾਈ  ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ   ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼  ( ਤੱਤਕਾਲੀ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ )  ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ( ਤੱਤਕਾਲੀ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ )  ‘ਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਖਰੇਵਾਂ ਸੀ ,  ਉਹੀ  ਵਖਰੇਵਾਂ ਮੌਜ਼ੂਦਾ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ  ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਬੰਗਲਾਭਾਸ਼ੀ ਸਨ ਉੱਥੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਲੋਚਭਾਸ਼ੀ ਹਨ ,  ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਥੋਂ  ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ   ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਣਦੇਖੀ  ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਮਨ ਤੇ ਨਾਮਨਜੂਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਆਰਥਿਕ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਬਟਵਾਰਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ  ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਰਥਿਕ ਅਣਦੇਖੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਨਾ ਕਰ ਪਾਉਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੱਗਭੱਗ ਉਸੇ ਆਰਥਿਕ ਅਣਦੇਖੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅੱਜ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵੀ ਹੈ   ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਦਾ ਲੱਗਭੱਗ 43 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭੂਭਾਗ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ   ਇਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਸਮੇਤ ਵੱਖਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧੇਰੇ ਹੈ   ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ  ਖਪਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੀ  ਰਹੀ ਹੈ  ਪਰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ
ਉਥੇ ਹੀ ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਗਵਾਦਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਪੁੱਜੇ ਚੀਨ  ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨੇ ਬਲੋਚਾਂ  ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਬਲੋਚ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਵਾਕਫ਼ ਹਨ ਕਿ ਚੀਨ  ਦੇ ਕਦਮ   ਜੇਕਰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਹੋਰ ਵੀ  ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ   ‘ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ’ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਅਜਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ
ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ Àੁੱਭਰਨ  ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਡੇ ਅੜਿੱਕੇ ਹਨ ਪਹਿਲਾ ,  ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਜਿੱਥੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ ਉਥੇ ਹੀ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਭੂਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਸਾਨ ਹੈ   ਦੂਜਾ ,  ਗਵਾਦਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਚੀਨੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ  ਕਾਰਨ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦਾ ਰਸਤਾ  ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ  ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਰਾਇਲ ਵਰਗਾ ਦੇਸ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼  ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ
ਬਲੋਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਮੀਰ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ  ਪਰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਸਮਰੱਥਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਖੱਲ੍ਹਮ-ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ   ਇੱਕ ਪਾਸੇ  ਜਿੱਥੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ  ਤੋਂ ਬਾਅਦ  ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਇਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਬਲੋਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਹਨ ,  ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ – ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਵਖਰੇਵਾਂ ,  ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਣਦੇਖੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ  ਨੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਉਕੇਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ
ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ   ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਭਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼  ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੱਤਕਾਲਕਤਾ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ,  ਸਗੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ  ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਰੱਥਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ,  ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ‘ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਰੱਥਨ’  ਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਨਤਾ ਵੀ  ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ  ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਉਂਜ ਲੋਕਮਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਣਾ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇਗਾ   ਭੂ-ਮੰਡਲੀਕਰਨ  ਦੇ ਯੁੱਗ ‘ਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ  ਜ਼ਰਮਨੀ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ  ਦੀਆਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰ  ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ – ਬਹਾਲੀ  ਦੀਆਂ ਸਾਰਥਿਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ  ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆÀਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਘੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਲੇਖਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ‘ਚ ਪੀ . ਐਚ . ਡੀ .  ਹਨ

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਬਰਾਂ

To Top