ਲੇਖ

ਨਾਲੰਦਾ ਦੇ ਖੰਡਰ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ

ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ‘ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ ਖੰਡਰ’ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ   ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ  ਦੇ ਵਿੱਦਿਅਕ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਭਾਵ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਕਮੇਟੀ’ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਆਪਣੀ 40 ਵੀਂ ਬੈਠਕ ‘ਚ ‘ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ ਦੇ ਖੰਡਰ’ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਯੂਨੈਸਕੋ  ਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ  ‘ਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ  ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ  ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ
ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ  ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ  ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ‘ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ’ ਅਤੇ ਸਿੱਕਮ  ਦੇ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕੈਪਿਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਇਸ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ 17ਵਾਂ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ -ਸਵਿਸ ਵਾਸਤੁਕਾਰ ਲੈ ਕੋਰਬੁਸਿਅਰ ਨੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਸੀ   ਕੋਰਬੁਸੀਅਰ ਨੇ ਹੀ ਸਾਲ 1950 ‘ਚ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ   ਚੀਨ  ਦੇ ‘ਜੁਓਜਿਅੰਗ ਹੁਆਸਨ ਰਕ ਆਰਟ ਕਲਚਰ ਲੈਂਡ ਸਕੇਪ’ ,  ਈਰਾਨ  ਦੇ ‘ਪਰਸ਼ਿਅਨ ਕਨਾਟ’ ਤੇ ਫੈੱਡਰਲ ਸਟੇਟ ਆਫ਼ ਮਾਇਕਰੋਨੇਸ਼ਿਆ ਦੇ ‘ਸੈਰਿਮੋਨਿਅਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ ਈਸਟਰਨ ਮਾਇਕ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਆ’ ਦੁਨੀਆ  ਦੀਆਂ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ
ਨਾਲੰਦਾ  ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਕਿਲੋਜਿਕਲ ਸਰਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੂੰ 400 ਪੇਜ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜੀ ਸੀ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ‘ਚ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ,  ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ  ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰੰਗ ਲਿਆਈਆਂ ਤੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ  ਵਿਰਾਸਤ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ  ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਏਐਸਆਈ  ਦੀ  ਇਸ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ
ਸਾਲ 2015  ਦੇ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਬਿਹਾਰ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਥਾਂ  ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਰਿਪੋਰਟ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੀ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ  ਦੇ ਖੰਡਰ  ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ
ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ  ਦੇ ਖੰਡਰ , ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮਹੱਤਵ  ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ  ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨੈਸਕੋ ,  ਰਾਜ  ਦੇ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਮੰਦਿਰ  ਨੂੰ ਵੀ  ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ   ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 413 ਈਸਵੀ ‘ਚ ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼  ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਕੁਮਾਰ  ਗੁਪਤ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਅਤੇ ਪਾਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ‘ਚ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ   ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੱਠ,  ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ  ਬਣਵਾਏ
780 ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਥਾਂ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ,  ਦਰਸ਼ਨ ,  ਚਿਕਿਤਸਾ ,ਹਿਸਾਬ ,  ਵਾਸਤੁ , ਧਾਤੁ ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ  ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ  ਨਾਗਾਰਜੁਨ,  ਸ਼ਵੇਨਤਸਾਂਗ  ਦੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਧਰਮਪਾਲ , ਚੰਦਰਕੀਰਤੀ, ਸ਼ੀਲਭਦਰ ,  ਤਰਕਸ਼ਾਸਤਰੀ ਧਰਮਕੀਰਤੀ,  ਬੁੱਧਿਸਟ ਲਾਜਿਕ  ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦਿੜਨਾਦ ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ਾਂਤਰਕਸ਼ਿਤ ,  ਪਦਮਸੰਭਵ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨਾਲੰਦਾ ‘ਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕੀਤਾ   ਨਾਲੰਦਾ ਦੁਨੀਆ  ਦੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ  ਜਿੱਥੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ,  ਉਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ 2000 ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ
ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ  ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਲੰਦਾ ਮੱਠ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨਾ ਸੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਅਹਾਤੇ ਤੇ ਦਸ ਮੰਦਿਰ  ਸਨ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਧਿਆਨ-ਕਕਸ਼ ਤੇ ਜ਼ਮਾਤਾਂ ਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੌ ਮੰਜ਼ਿਲੇ ਭਵਨ ‘ਚ ਸਥਿੱਤ ਸੀ ਜਿਸ ‘ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ  ਕੋਰੀਆ, ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ, ਤਿੱਬਤ,  ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੇ ਤੁਰਕੀ  ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਅਧਿਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ  ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ‘ਚ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਹਵੇਨਸਾਂਗ ਨੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ  1193 ‘ਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਲੈਕਜੇਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਕੀਤੀ
ਨਾਲੰਦਾ, ਰਾਜਗੀਰ ਤੇ ਬੋਧਗਯਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ  ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਸਮਾਰਕ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਯੂਨੈਸਕੋ  ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ   ਤਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਯੂਨੈਸਕੋ ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ  ਦੇ ਅਜਿਹੇ  ਚੰਗੇ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ   ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਚਾਰ- ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ  ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੈਲਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ,  ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲਾ,ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ  ਦੇ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਨਾਲੰਦਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਾਮੂਹਕ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਤੇ ਸੰਵਾਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ  ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਏ ਤਾਂਕਿ ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ  ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਕੀਨਨ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ‘ਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਧੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਮਾਨਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੇ,ਉਸਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰੇ ਇਸਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਝੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਵੇ

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਬਰਾਂ

To Top